In een interview in de meest recente Flow (nummer 4 van 2016) vertelt Joep Dohmen wat volgens hem een geslaagd leven is. Dohmen is emeritus hoogleraar Wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek. Daarnaast heeft hij meerdere filosofische boeken geschreven over de kunst van het leven. Hij weet kortom waar hij het over heeft. Of niet?

Menselijke omzwervingen

Doordat ik me iedere maand verdiep ik het boek van Anselm Grün, sta ik extra open voor iedereen met een mening over de kunst van het leven. Bovendien is het natuurlijk ook gewoon een onderwerp dat mij fascineert: wat is een gelukkig leven? Kun je dat zelf bereiken en zo ja, hoe doe je dat dan?

In de inleiding wordt een uitspraak van Dohmen aangehaald, waarin hij zegt dat het leven als reis een goede metafoor is om over ons leven na te denken. In een gastblog op de site van het Humanistisch Verbond haalt hij onder meer de omzwervingen van Odysseus en de zoektocht naar de heilige graal aan als voorbeelden van reizen die symbool staan voor de reis die mensen moeten maken om hun heil te vinden. Het reisverhaal als metafoor voor het leven is van alle tijden, al ziet Dohmen wel een verschil tussen toen en nu:

Er is een reisverhaal en er bestaat ook ons levensverhaal. In beide gevallen is het de bedoeling dat je aankomt en dat je je bestemming bereikt. Vroeger lag die bestemming vast, tegenwoordig kun je zelf kiezen welke dat is.

Doelgericht leven

Ook in het interview in Flow komt deze grotere keuzemogelijkheid aan bod: niet voor niets draagt het de titel ‘Hoe ontdek je wat je écht wilt?’ De interviewer vraagt in dit kader of het tijdens ons leven niet vooral belangrijk is om te genieten van de reis zelf. De filosoof antwoordt als volgt:

Ik vind dat we tegenwoordig worden doodgegooid met genieten. Het wordt ons min of meer opgedrongen om altijd en overal van te genieten. Bij de kapper, bij de supermarkt: ‘fijne dag!’ Het lijkt wel een bezweringsformule die een angst camoufleert voor leegte, voor het verstrijken van de tijd. Natuurlijk is het belangrijk om te genieten van de kleine dingen in het leven. Maar ik denk eerder dat een geslaagde reis te maken heeft met een focus op bepaalde doelen die je wilt bereiken. Doe je dat niet, dan overkomt het leven je nog meer dan toch al het geval is.

Daar helpt geen regenjas tegen

Deze passage heb ik meerdere keren gelezen, om me ervan te vergewissen dat ik hem echt goed las. Maar hoe vaak ik deze zinnen ook herkauwde, ik bleef me erover verbazen. Want wie weet camoufleert dat zinnetje ‘fijne dag!’ wel leegte en angst, maar uit ‘focussen op doelen’ en uit ‘dan overkomt het leven je nog meer dan toch al het geval is’ spreekt wat mij betreft minstens net zo veel angst.

Dohmen lijkt zichzelf hier tegen te spreken. Hij geeft toe dat het leven ons overkomt, terwijl hij tegelijkertijd insinueert dat we daar, door doelen te stellen, iets aan kunnen veranderen. Maar als het leven je overkomt, dan overkómt het je toch? Houd je jezelf dan niet voor de gek als je denkt dat je daar iets aan kunt veranderen? En probeer je als je jezelf zoiets wijs wilt maken niet juist weg te lopen voor die ene, onontkoombare leegte – de dood?

Het is wat mij betreft net zoiets als zeggen dat je maar beter een regenjas kunt kopen omdat het weer je anders nog meer overkomt dan het je toch al overkomt. Het weer is zoals het is en overkomt je als zodanig dus altijd. Met of zonder regenjas, op het weer hebben we geen invloed.

Doelloos kiezen

Toen ik mezelf naar aanleiding van dit interview afvroeg welke doelen ik me in mijn leven eigenlijk stel of gesteld heb, kwam ik welgeteld uit op helemaal niets. Het leven overkomt me, iedere dag weer – en ik vind het prachtig. Alles wat zich in mijn leven tot nu toe heeft voorgedaan, is me voor mijn gevoel ‘overkomen’, in de positieve betekenis van dat woord. Het voelt alsof alles wat ik ben tegengekomen altijd precies op het goede moment kwam: de mooie dingen, maar de naar ‘menselijke maatstaven’ gemeten minder mooie dingen evengoed. Ze kwamen op het moment dat ik ze kon ‘ontvangen’ en – hoewel soms niet onmiddellijk – kon bevatten. Ze hadden op geen enkele manier op een ander moment of in een andere vorm kunnen komen.

Wat doelen betreft, voel ik meer voor dat wat Theije Twijnstra zegt in zijn boek Het plan:

Kiezen en leren van de gevolgen.
Dat is het doel van het leven.
Meer is er niet.

Want keuzes maken doe ik voor mijn gevoel wel, en ervan leren ook. Soms al de eerste keer, soms pas na heel veel keren. Sommige dingen zal ik misschien zelfs nog heel vaak moeten ervaren voordat de les tot me doordringt. Als er regen is voorspeld en ik kies ervoor om op pad te gaan zonder regenjas, dan kan ik daarvan (na de bui) leren dat ik die regenjas de volgende keer misschien beter wel mee kan nemen. Of dat ik mijn plannen beter af moet stemmen op de weersverwachting. De regen wordt er echter hoe dan ook niet minder door…

Het leven als leermeester

En zo is het met ‘levenskeuzes’ ook. Zo kan ik er heel vaak voor kiezen om ‘Ja’ te zeggen terwijl ik ‘Nee’ voel. Ik kan met mijn kop duizend keer tegen dezelfde muur aanlopen, totdat ik er uiteindelijk letterlijk en figuurlijk bij neerval en niet meer kan. Anders gezegd: totdat het leven me op de een of andere manier duidelijk maakt dat die keuze niet goed voor me is – en op het moment dat ik zover ben om die boodschap te ontvangen, dan kan ik ervan leren. Maar doelen stellen om mezelf te doen geloven dat het leven me niet overkomt? Als het stellen van doelen al zinvol is, dan misschien om erachter te komen dat het leven, wat voor mooie plannetjes we ook maken, ons inderdaad overkomt.

Nog even een paar woorden van Theije Twijnstra, nu uit Een gelukkig mens en andere geheimen:

Kun je nu door het landschap van straks lopen?
Nee, maar door je verwachtingen stap je met grote passen over het landschap van vandaag heen en denk je vooruit te komen in een landschap dat alleen door je tekort is ontstaan en door je verlangen is ontworpen.
Al je verwachtingen voeren je weg van vandaag en brengen je naar een wereld die niet bestaat.
Waar ben je?
Dat is de vraag.
Waar ben je nu?

Dat ik deze blog heb geschreven op een tijdstip waarop ik eigenlijk in bed had moeten liggen, is ook een keuze waar wat van te leren valt. Maar die les dient zich morgenochtend met het afgaan van de wekker vanzelf wel aan…