In zijn boek ‘Benedictijnse regels voor een gelukkig leven’ geeft Anselm Grün tien gouden regels die de mens naar zijn zeggen nodig heeft om geluk te ervaren. In deze KernZin verken ik zijn derde regel, die van de dankbaarheid.

Denken met je hart

Denken doe je met je hoofd, danken met je hart. Eigenlijk is danken dus ‘denken met je hart’. Mocht je nu (met je hoofd) denken dat dankbaarheid ‘nice to have’ is, maar niet noodzakelijk, dan is het goed om stil te staan bij wat een groot filosoof als Cicero over dankbaarheid dacht: volgens hem was dankbaarheid niets minder dan de belangrijkste menselijke eigenschap! En zijn collega Seneca zag ondankbaarheid als de wortel van zo ongeveer alle kwaad. De schrijfster Irmela Hofmann zei:

Wie met danken begint, gaat het leven met andere ogen zien.

Al met al ziet het er dus naar uit dat dankbaarheid zeker een plek verdient in de regels voor een gelukkig leven.

Dank draait niet om mij

Grün eindigt zijn hoofdstuk over dankbaarheid met een uitspraak van de Engelse auteur G.K. Chesterton, die heeft gezegd dat een atheïst zijn slechtste momenten beleeft als hij zich echt dankbaar voelt en niemand heeft die hij kan danken. Dat is natuurlijk best een grappige uitspraak, maar ik denk dat er net iets meer over te zeggen valt.

Als ik me ergens dankbaar voor voel, dan gaat het even niet zozeer om mij, maar meer om wat er ís. Als ik dankbaarheid kan voelen voor alles wat mij ten deel valt – de warmte van de zon, de wind op mijn huid, zingende vogels, een glimlach, een ontmoeting, een goede maaltijd – dan draait het niet om mij, maar om wat ik ontvang. Om dankbaar te zijn voor wat er op dit moment is, moet ik ook echt helemaal aanwezig zijn in dit moment, het ‘hiernu’. Ik ‘bespeur’ zoals Grün het zou zeggen dan ‘het wonder van het bestaan’.

Doet u mij maar een vrijstaande villa

In dat dankbaar zijn neem ik zelf ineens wat minder plek in, het is alsof ik een stap terug doe en zodoende dat wonder van het bestaan kan zien. En met dat terugtreden van ‘ik’, komt er volgens mij meteen ook ruimte voor iets anders. In eerste instantie is dat vertrouwen: zodra je ziet hoeveel je ten deel valt, groeit ook het besef dat er altijd genoeg is, dat je altijd ontvangt wat je nodig hebt. Daar bedoel ik niet mee dat ik, zodra ik een door rododendrons omringde vrijstaande villa wens, ook op een dergelijk optrekje kan rekenen. Ik bedoel meer dat je gaat zien hoeveel het leven je altijd aanreikt – zelfs al snap je niet altijd meteen het hoe en het waarom ervan. Als je dankbaarheid kunt voelen voor bijna alles (dus bijvoorbeeld ook voor de ‘duivelse ontmoetingen’ uit mijn Kernzin van februari), dan kan het bijna niet anders dan dat er ook vertrouwen is of ontstaat over dat je altijd krijgt wat je nodig hebt.

Gulle gaven zonder afzender

En met dat vertrouwen komt er volgens mij ook ruimte voor nog weer iets anders. Met danken is het immers zo dat er sprake is van iets of iemand die je dankt. Danken heeft een ‘object’, je bent iemand of iets ergens dankbaar voor. In een roman van Vonne van der Meer zegt de hoofdpersoon het mooi: ‘Je kunt je dankbaarheid nu eenmaal niet in een gat gooien.’ Maar goed, waar moet je met die dankbaarheid heen als je de atheïst bent waar de eerdergenoemde schrijver Chesterton het over heeft? In een gat gooien gaat dus niet. Ger Groot zei in 2015 in Trouw:

Maar waar dan wel? Waar moet je heen met de hartsjubel waardoor de filosoof Martin Heidegger zich volgens Cornelis Verhoeven heel zijn leven lang stiekem leiden liet? Hoe aanvaard je het leven als een geschenk, een onverdiende surprise waaraan je niettemin alles te danken hebt, zonder de ervaring iets ontvangen te hebben direct te laten uitmonden in het gebaar van een schenker – die bij zo’n groot cadeau wel een Schenker moet zijn?

De titel van het stuk van Groot, ‘Ook zonder God mogen we ons gelukkig prijzen’ verraadt al waar hij naar toe wil met zijn verhaal. Hij noemt een interview met Annette Herfkens, die als enige een vliegtuigramp overleefde. In het interview vertoont zij volgens Groot ‘geen spoor van religiositeit’, terwijl ze wel getuigt van haar grote dankbaarheid. Groot zegt: ‘Meer niet. En meer hoeft dat niet te zijn. Ook zonder God mogen we ons gelukkig prijzen.’

Prijs jezelf gerust gelukkig

Natuurlijk mogen we ons zonder God gelukkig prijzen, er is niemand die zegt dat dat niet zou mogen of kunnen. Maar volgens mij houdt Groot er wel een andere opvatting op na dan ik als het gaat om ‘religiositeit’ – wat mij betreft kan Annette Herfkens een intens religieuze vrouw zijn, zelfs al spreekt ze niet over God, religie of geloof. Geen idee wat Groot bedoelt als hij zegt bij haar geen spoor van religiositeit te zien: waar had hij dat aan willen zien dan? Het doet me denken aan Krishnamurti, die veel heeft gesproken over religie versus religiositeit:

The religious mind is something entirely different from the mind that believes in religion. You cannot be religious and yet be a Hindu, a Muslim, a Christian, a Buddhist. A religious mind does not seek at all, it cannot experiment with truth. Truth is not something dictated by your pleasure or pain, or by your conditioning as a Hindu or whatever religion you belong to. The religious mind is a state of mind in which there is no fear and therefore no belief whatsoever but only what is – what actually is.

Het innerlijk weten van Einstein

Van oog hebben voor het wonder, dankbaarheid en vertrouwen naar – ja, naar wat eigenlijk? In mijn beleving kan uit deze drie ruimte ontstaan voor een soort van ‘innerlijk weten’ – ik weet niet goed hoe ik het anders moet noemen. Het is wat mij misschien wel maakt tot de ‘diep religieuze ongelovige’ zoals Albert Einstein zichzelf beschouwde:

A knowledge of the existence of something we cannot penetrate, of the manifestations of the profoundest reason and the most radiant beauty – it is this knowledge and this emotion that constitute the truly religious attitude; in this sense, and in this alone, I am a deeply religious man.

Als je het zo bekijkt, dan zou dankbaarheid zelfs de atheïst van Chesterton wel eens kunnen transformeren tot een diep-religieuze persoonlijkheid…